استعلام سند ملک قبل از قولنامه چگونه انجام میشود؟
استعلام سند ملک برای بررسی مالک، پلاک ثبتی، رهن، بازداشت و وضعیت سند است؛ مسیر رسمی، کنترل قبل از معامله و خطاهای رایج را توضیح میدهیم.
با حق شفعه، سهمی را که شریک ملک دونفره به غریبه فروخت با همان پول و فوری برمیدارید.
اگر ملک قابل تقسیم فقط میان دو نفر مشاع باشد و یکی سهمش را به شخص سوم بفروشد، شریک دیگر میتواند با پرداخت همان ثمن سهم را برای خودش بگیرد؛ به شرط اقدام فوری (مواد ۸۰۸ و ۸۲۱ قانون مدنی).
شفعه یعنی حق شریک برای تملک سهمی که شریکش به دیگری فروخته، حتی بی رضایت خریدار: اگر شرایط قانون جمع باشد، نه فروشنده میتواند جلوی شما را بگیرد و نه خریدار میتواند سهم را نگه دارد. متن مادهٔ ۸۰۸ قانون مدنی این است:
نکته«هر گاه مال غیر منقول قابل تقسیمی بین دو نفر مشترک باشد و یکی از دو شریک حصه خود را به قصد بیع به شخص ثالثی منتقل کند شریک دیگر حق دارد قیمتی را که مشتری داده به او بدهد و حصه مبیعه را تملک کند. این حق را حق شفعه و صاحب آن را شفیع میگویند.»
سه نام را در دادخواست و رأی زیاد میبینید: «شفیع» شریکی است که حق دارد، «مشتری» کسی است که سهم را خریده و «اخذ به شفعه» خود کار برداشتن سهم با پرداخت ثمن است. قانون مدنی شفعه را در مواد ۸۰۸ تا ۸۲۴ آورده و فروش شریک را باطل نمیکند؛ معامله درست است و فقط شفیع میتواند جای خریدار بنشیند.
شفعه فقط وقتی پیدا میشود که همهٔ این شرطها با هم باشند؛ کم بودن یکی کافی است تا دادگاه دعوا را رد کند:
| شرط | مبنا | اگر نباشد |
|---|---|---|
| مال غیرمنقول (زمین، خانه، آپارتمان) | مادهٔ ۸۰۸ | خودرو یا سهم شرکت شفعه ندارد |
| قابل تقسیم (افراز) | مادهٔ ۸۰۸ | مادهٔ ۸۰۸ ملک قابل تقسیم میخواهد؛ رویه آن را قابل افراز میداند، پس ملک افرازنشدنی شفعه ندارد |
| فقط دو شریک | مادهٔ ۸۰۸: «بین دو نفر» | با سه شریک یا بیشتر، حکم از متن ماده برنمیآید |
| فروش سهم با بیع به شخص سوم | مادهٔ ۸۰۸ و مادهٔ ۷۵۹ | صلح، هبه، معاوضه و مهریه شفعه ندارند |
| بیع درست | مادهٔ ۸۱۳ | در بیع فاسد شفعه نیست |
| زمین هم فروخته شده باشد | مادهٔ ۸۰۹ | فروش بنا یا درخت بدون زمین شفعه ندارد |
| اقدام فوری شفیع | مادهٔ ۸۲۱ | تأخیر بیدلیل حق را از بین میبرد |
خیار داشتن معامله مانع نیست: مادهٔ ۸۱۴ میگوید «خیاری بودن بیع مانع از اخذ بشفعه نیست». مادهٔ ۸۱۰ هم یک استثنای کوچک دارد: اگر ملک دو نفر فقط در راه عبور (ممر) یا مسیر آب (مجری) مشترک باشد و یکی ملکش را همراه حق ممر یا مجری بفروشد، دیگری شفعه دارد، حتی اگر در خود ملک شریک نباشد.
پیش از هر هزینهای، وضع خودتان را با این پرسشها بسنجید. اگر جواب یکی «نه» است، به احتمال زیاد راه شما شفعه نیست و باید سراغ افراز یا فروش ملک مشاع بروید (دو بخش پایینتر):
در سند، ملک فقط دو مالک دارد، شما و فروشنده؟ (نام همهٔ مالکان را در استعلام سند ملک یا سند تکبرگ ببینید.)
شریک سهمش را «فروخته»، نه صلح کرده، نه بخشیده و نه معاوضه کرده؟
زمین هم جزو معامله بوده، نه فقط ساختمان یا درخت؟
ملک قابل افراز است، یعنی ادارهٔ ثبت میتواند آن را میان شما دو نفر قطعهقطعه کند؟
تاریخ روزی که از فروش خبردار شدید را با پیام، نامه یا سند میتوانید نشان دهید؟
از آن روز تا امروز کاری نکردهاید که معنایش رضایت به فروش باشد، مثل امضای قرارداد اجاره با خریدار؟
هشدارجواب «بله» به همهٔ پرسشها یعنی شرطهای اولیه جمع است، نه اینکه دادگاه حتماً حکم میدهد. قابل افراز بودن و فوریت را دادگاه با مدارک میسنجد؛ برای همین، از روز خبردار شدن هر روزِ صبر به ضرر شماست.
در ساختمان چندواحدی تهران، فروش یک واحد به همسایهها شفعه نمیدهد. نخست اینکه هر واحد آپارتمان ملک جداگانه است و همسایه در خود واحد شریک نیست. راهپله، آسانسور، حیاط و زمین ساختمان میان همهٔ مالکان مشاع است، ولی دو مانع دیگر پیش میآید: مالکان بیش از دو نفرند و مادهٔ ۸۰۸ از «دو نفر» حرف میزند؛ و به نظر اکثریت ادارهٔ کل حقوقی قوهٔ قضاییه، زمین ساختمانی که آپارتمان شده میان واحدها افراز نمیشود. حقوق و تکلیف مالکان در همین مشاعات را در قانون تملک آپارتمانها ببینید.
سختترین حالت خانهٔ دوطبقهای است که دو نفر بهطور مشاع دارند: طبقهها را میشود جدا کرد ولی زمین را نه. ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه در نظریهٔ مشورتی ۷/۹۷/۳۳۶۵ (۱۳۹۷/۱۲/۲۲) دربارهٔ همین حالت دو نظر داده است:
| نظر | نتیجه | دلیل |
|---|---|---|
| اکثریت | شفعه نیست | شفعه استثنای اصل تسلیط است؛ قابل تقسیم یعنی از بین رفتن اشاعه در همهٔ اجزا، و عرصهٔ آپارتمان افراز نمیشود |
| اقلیت | شفعه هست | در معامله، واحدهای مسکونی موضوعاند و اعیان قابل تفکیک است؛ مواد ۸۰۸ و ۸۰۹ و قیاس اولویت مادهٔ ۸۱۰ |
نظریهٔ مشورتی رأی وحدت رویه نیست و دادگاه را ملزم نمیکند، ولی جهت بیشتر پروندهها را نشان میدهد: با نظر اکثریت، شریک خانهٔ دوطبقهای که زمینش افراز نمیشود شانس کمی دارد. شعبهٔ ۵۹ دادگاه تجدیدنظر استان تهران هم در رأی ۹۴۰۹۹۷۰۲۷۰۴۰۰۸۴۳ (۱۳۹۴/۰۷/۲۰) شرط اعمال شفعه در بیع آپارتمان را قابل تقسیم بودن واحد دانسته است.
متن مادهٔ ۸۰۸ فقط از ملکی حرف میزند که «بین دو نفر» مشترک است؛ پس در ملک مشاع سهنفره یا بیشتر، شفعه را از این ماده نمیتوان برداشت. این حالت در تهران زیاد پیش میآید، چون خانهٔ پدری پس از فوت میان چند وارث مشاع میشود.
اگر یکی از چند وارث سهمش را به غریبه بفروشد، بقیه نمیتوانند به حکم شفعه سهم را بگیرند. راه آنها یا خرید توافقی سهم از خریدار تازه است یا افراز و فروش ملک مشاع. مالیات و سهم هر وارث را پیش از هر تصمیمی در سهمالارث و مالیات ارث ملک حساب کنید.
فقط فروش (بیع) شفعه میآورد. مادهٔ ۷۵۹ قانون مدنی صریح است: «حق شفعه در صلح نیست هر چند در مقام بیع باشد». هبه، معاوضه و مهریه هم بیع نیستند و شفعه فقط در بیع است (مادهٔ ۸۰۸). برای همین گاهی شریک سهمش را با صلحنامهٔ ملک واگذار میکند؛ در صلح شفعه نیست هر چند در مقام بیع باشد. اینکه دادگاه صلح صوریِ پوشانندهٔ فروش را بیع بداند و شفعه بدهد فقط رویهٔ قضایی است، نه متن قانون.
قولنامه فرق دارد. ادارهٔ کل حقوقی قوه قضاییه در نظریهٔ ۷/۱۴۰۰/۱۲۲۲ (۱۴۰۰/۱۱/۲۳) گفته اعمال شفعه «فرع بر وقوع بیع (انتقال مالکیت)» است: اگر قولنامهٔ شریک در واقع بیع باشد و مالکیت را منتقل کند، با بقیهٔ شرطهای مادهٔ ۸۰۸ شفعه ممکن است؛ اگر فقط تعهد به فروش در آینده باشد، هنوز نه. تشخیص ماهیت قرارداد با دادگاه است، پس متن قولنامهٔ خرید و فروش را کامل بخوانید.
قانون برای شفعه مهلت روزشمار ندارد؛ مادهٔ ۸۲۱ قانون مدنی فقط میگوید «حق شفعه فوری است». یعنی از لحظهای که از فروش و ثمن آن باخبر شدید، باید بیدرنگ و بی تأخیرِ بیدلیل اقدام کنید. هر عددی مثل «ده روز» یا «یک ماه» که جایی میشنوید، از قانون نیست.
طبق رویهٔ دادگاهها، فوریت از روز آگاهی شمرده میشود، نه از روز معامله. شعبهٔ ۴۴ دادگاه تجدیدنظر استان تهران در رأی ۹۱۰۹۹۷۰۲۲۴۴۰۱۵۵۴ (۱۳۹۱/۱۱/۲۸) همین تأخیر پس از اطلاع را سنجیده است. پس دو چیز را با سند نگه دارید: روز آگاهی و روز نخستین اقدام رسمی (اظهارنامه). فوریت را دادگاه با اوضاع همان پرونده، زمان آگاهی و امکان اقدام شما میسنجد و طبق رویهٔ دادگاهها اثبات دلیل تأخیر با شماست؛ متن مادهٔ ۸۲۱ فقط «حق شفعه فوری است» است.
ناآگاهی چه؟ قانون مدنی دربارهٔ ناآگاهی ساکت است، ولی در نوشتههای حقوقی رایج، شریکی که از فروش، از خود حق شفعه یا از فوری بودنش خبر نداشته، از روز آگاهی فرصت دارد؛ خریدار میتواند آگاهی زودتر شما را با پیامک، اظهارنامه یا گواه ثابت کند. پس ادعای ناآگاهی را با دلیل و نه با گفته پیش ببرید.
شفیع همان ثمنی را میپردازد که خریدار داده، نه قیمت روز ملک. مادهٔ ۸۰۸ میگوید شفیع «قیمتی را که مشتری داده» میپردازد و نظریهٔ مشورتی ۷/۴۵۰۵ (۱۳۸۲/۰۵/۲۸) روشنتر گفته معیار «مثل و معادل ثمن است نه قیمت و ارزش ملک»؛ کارشناس هم ثمن را تعیین نمیکند و ثمن از اسناد و مدارک معامله معلوم میشود. فرق ثمن معامله با ارزش ملک همینجا مهم است.
اخذ به شفعه دو کار است: اعلام فوری و رسمی ارادهٔ شما و، اگر خریدار سهم را نداد، دادخواست در دادگاه محل ملک. قانون مدنی تشریفات جدایی برای آن ننوشته. در رویهٔ دادگاهها شفیع ثمن را همراه دادخواست در صندوق دادگستری میسپارد (تودیع) تا آمادگی پرداخت ثابت شود؛ قانون مدنی فقط میگوید شفیع «قیمتی را که مشتری داده» بپردازد (مادهٔ ۸۰۸). این مسیری است که فوریت مادهٔ ۸۲۱ را با سند ثابت میکند:
روز آگاهی از فروش و مبلغ ثمن را با هر مدرکی ثبت کنید (پیام، نامه، رونوشت قرارداد).
سند مالکیت، قرارداد فروش، سند رسمی انتقال (اگر هست) و مشخصات فروشنده و خریدار را جمع کنید.
قابلیت افراز ملک را روشن کنید؛ شعبهٔ ۵۹ دادگاه تجدیدنظر استان تهران در رأی ۹۲۰۹۹۷۰۲۷۰۴۰۰۶۳۸ (۱۳۹۲/۰۶/۳۰) گواهی ادارهٔ ثبت دربارهٔ قابل افراز بودن را در دعوای شفعه مهم دانسته است.
از دفتر خدمات الکترونیک قضایی اظهارنامهٔ رسمی به خریدار و فروشنده بفرستید و بنویسید شفعه را اعمال میکنید و ثمن را میپردازید.
ثمن را آماده کنید؛ شفیعی که توان پرداخت ثمن ندارد نمیتواند سهم را بگیرد.
اگر خریدار سهم را تحویل نداد، دادخواست «اخذ به شفعه» یا «تأیید اعمال حق شفعه» را از همان دفتر در دادگاه محل وقوع ملک ثبت کنید و خریدار و فروشنده را طرف دعوا بگذارید.
نکتهاظهارنامه بهتنهایی سهم را به نام شما نمیکند؛ گواه فوری بودن اقدام شماست. اگر خریدار پذیرفت، انتقال در دفترخانه انجام میشود؛ اگر نه، دادگاه دربارهٔ شرطها و ثمن رأی میدهد.
اخذ به شفعه معاملههای بعدی خریدار را باطل میکند. مادهٔ ۸۱۶ میگوید اخذ به شفعه «هر معامله را که مشتری قبل از آن و بعد از عقد بیع نسبت به مورد شفعه نموده باشد باطل مینماید»؛ پس خریدار نمیتواند با فروش دوباره یا رهن گذاشتن سهم، شفعه را از کار بیندازد.
شفعه، افراز و فروش ملک مشاع سه راه جدا برای شریک ملکاند و جای هم را نمیگیرند. شفعه بعد از فروش سهم شریک به غریبه پیش میآید؛ افراز و فروش ملک مشاع راه پایان دادن به خود شراکتاند:
| راه | کی و برای چه | کجا و مبنا |
|---|---|---|
| شفعه | شریک سهمش را به غریبه فروخته؛ شما سهم را با همان ثمن میگیرید | دادگاه؛ مواد ۸۰۸ تا ۸۲۴ قانون مدنی |
| افراز ملک مشاع | میخواهید سهم هر شریک قطعهٔ جدا شود | واحد ثبتی محل ملک، برای ملکی که جریان ثبتیاش تمام شده؛ مادهٔ ۱ قانون افراز و فروش املاک مشاع |
| فروش ملک غیرقابل افراز | افراز ممکن نیست؛ کل ملک فروخته و پولش تقسیم میشود | دستور دادگاه به تقاضای هر شریک؛ مادهٔ ۴ همان قانون |
| فروش سهم مشاع | شریک سهم خودش را میفروشد | آزاد است؛ همین فروش ممکن است شفعه بیاورد |
به تصمیم واحد ثبتی دربارهٔ افراز، هر شریک میتواند ظرف ده روز از ابلاغ در دادگاه محل ملک اعتراض کند (مادهٔ ۲ قانون افراز و فروش املاک مشاع). قانون مدنی هم به هر شریک حق تقاضای تقسیم مال مشترک را داده است (مادهٔ ۵۸۹)، مگر شریکان به نحو الزامآور تعهد به تقسیم نکردن داده باشند یا تقسیم به موجب قانون ممنوع باشد. پس از افراز، اشاعه از میان رفته و فروش سهم مفروز دیگر شفعه نمیآورد، چون مادهٔ ۸۰۸ اشاعه میخواهد.
مستأجر حق شفعه ندارد، چون شفعه فقط مال شریک در مالکیت است و مستأجر شریک نیست؛ پس فروش ملک به غریبه به مستأجر حق خرید نمیدهد، مگر قرارداد اجاره چنین شرطی داشته باشد. در عوض اجارهٔ او با فروش از بین نمیرود: مادهٔ ۴۹۸ قانون مدنی میگوید «اگر عین مستأجره به دیگری منتقل شود اجاره به حال خود باقی است»؛ مگر موجر در اجارهنامه حق فسخ هنگام انتقال را برای خود شرط کرده باشد.
در ملک تجاری هم آنچه مستأجر دارد حق کسبوپیشه یا سرقفلی مغازه است، یعنی حقی در منافع ملک، نه حق تملک سهم مالک. این دو را با شفعه یکی نگیرید.
اسقاط حق شفعه یعنی شفیع از حقش بگذرد. مادهٔ ۸۲۲ میگوید شفعه «قابل اسقاط است» و اسقاط «به هر چیزی که دلالت بر صرف نظر کردن از حق مزبور نماید» واقع میشود؛ یعنی لازم نیست چیزی امضا کنید، رفتار شما هم کافی است.
اگر میخواهید سهم مشاع بخرید، همین را به سود خودتان به کار ببرید: اسقاط شفعهٔ شریک را جزو مبایعهنامهٔ ملک بنویسید و امضای او را بگیرید، تا پس از پرداخت پول، سهم با دعوای شفعه از دستتان بیرون نرود. امضا را همزمان با فروش یا پس از آن بگیرید، نه در قراری پیش از فروش؛ چون اسقاط حقی که هنوز با بیع پدید نیامده میان حقوقدانان محل اختلاف است.
پروندهای که مدارکش از روز اول کامل است، فوریت را بهتر نشان میدهد. این برگه را پیش از رفتن به دفتر خدمات الکترونیک قضایی پر کنید:
| مدرک | چه چیزی را ثابت میکند |
|---|---|
| سند مالکیت با سهم هر مالک | ملک فقط دو شریک دارد |
| قرارداد فروش سهم یا سند رسمی انتقال | فروش با بیع بوده، نه صلح یا هبه |
| رسید پرداخت ثمن | مبلغی که باید بپردازید |
| پیام، نامه یا گواه روز آگاهی | فوریت مادهٔ ۸۲۱ |
| گواهی ادارهٔ ثبت دربارهٔ افراز | ملک قابل تقسیم است |
| رونوشت اظهارنامه | روز نخستین اقدام رسمی |
پرسشهای رایج
یعنی وقتی شما و یک نفر دیگر صاحب یک ملک هستید و او سهمش را به غریبه میفروشد، میتوانید همان پولی را که غریبه داده به او بدهید و سهم را خودتان بردارید. شرطش این است که ملک فقط دو مالک داشته باشد، قابل تقسیم باشد و زود اقدام کنید.
نه. مادهٔ ۸۰۸ فروش سهم مشاع را باطل نمیکند؛ به شریک دیگر حق میدهد با پرداخت همان ثمن جای خریدار بنشیند. پس بهجای دعوای ابطال، اگر شرطها جمع است، فوری اظهارنامهٔ اعمال شفعه بفرستید و ثمن را آماده کنید؛ وگرنه خریدار تازه شریک شما میماند.
بله. طبق مادهٔ ۸۲۳ این حق بعد از فوت شفیع به وارث یا وراث او منتقل میشود. ولی طبق مادهٔ ۸۲۴ اگر یکی از وراث از حق بگذرد، بقیه نمیتوانند فقط به اندازهٔ سهم خودشان شفعه کنند؛ یا همه از آن میگذرند یا نسبت به تمام سهم فروختهشده اقدام میکنند.
نه. مادهٔ ۸۰۹ قانون مدنی میگوید هر گاه بنا و درخت بدون زمین فروخته شود شفعه نخواهد بود. شفعه به سهم زمین و ملک غیرمنقول بسته است؛ برای همین در معاملهای که فقط بنا و درخت بدون زمین منتقل شده، شفیع پایهای برای دعوا ندارد.
نه. مادهٔ ۸۱۱ قانون مدنی میگوید اگر حصهٔ یکی از دو شریک وقف باشد، متولی یا موقوفعلیهم شفعه ندارند. پس وقتی شریک غیروقفی سهمش را میفروشد، طرف وقف نمیتواند با پرداخت ثمن آن را بگیرد و خریدار شریک تازهٔ موقوفه میشود.
منبعها
بیشتر بخوانید
استعلام سند ملک برای بررسی مالک، پلاک ثبتی، رهن، بازداشت و وضعیت سند است؛ مسیر رسمی، کنترل قبل از معامله و خطاهای رایج را توضیح میدهیم.
ثمن معامله یعنی بهای ملکی که خریدار میپردازد. فرق ثمن و مبیع و بیعانه، روش پرداخت، نپرداختن ثمن، اثبات، مطالبه و استرداد ثمن با مثال مبایعهنامه.
ابزار این صفحه
ملکدان ۹ محاسبهگر و ۸ قراردادساز رایگان دارد:همهٔ محاسبهگرهاهمهٔ قراردادها