فسخ قولنامه: چه کسی، کی و چطور میتواند قولنامه را فسخ کند؟
فسخ قولنامه کی ممکن است؟ با چند پرسش بله و نه حق فسخ خود را بسنجید؛ جدول خیارها، وجه التزام، فسخ با کد رهگیری و متن آمادهٔ اظهارنامه.
بیعانه چیست؟ پولی که روز قولنامه میدهید و فقط با شرط قرارداد ضبط میشود.
بیعانه پولی است که خریدار یا مستأجر هنگام توافق اولیه، معمولاً با امضای قولنامه، میپردازد. قانون مدنی مادهٔ ویژهٔ بیعانه ندارد و سرنوشتش را متن قرارداد تعیین میکند؛ بیعانهٔ جزء ثمن با برهمخوردن معامله برمیگردد (مواد ۱۰ و ۲۳۰ قانون مدنی).
بیعانه مبلغی است که خریدار، یا در اجاره مستأجر، هنگام توافق اولیه میپردازد تا معامله جدی شود و طرف مقابل ملک را به دیگری ندهد. در خرید خانه معمولاً همان روز امضای قولنامهٔ خرید و فروش پرداخت میشود و در زبان عام به آن «پیشبها» هم میگویند.
قانون مدنی مادهای با نام بیعانه ندارد، پس نام «بیعانه» بهتنهایی نمیگوید پول چه سرنوشتی دارد. مادهٔ ۱۰ قانون مدنی میگوید «قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد نمودهاند، در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد، نافذ است»؛ یعنی نقش بیعانه را متن خود قرارداد معین میکند. در قولنامهها بیعانه یکی از سه نقش را دارد:
| نقش بیعانه | نشانهاش در متن قرارداد | اگر معامله به هم بخورد |
|---|---|---|
| جزء ثمن (نخستین قسط قیمت) | «مبلغ … بابت بخشی از ثمن پرداخت شد» | با بقیهٔ ثمن به خریدار برمیگردد |
| وجه التزام (جریمهٔ توافقی) | «اگر خریدار تا تاریخ … در دفترخانه حاضر نشود، مبلغ … به فروشنده تعلق میگیرد» | فقط در همان تخلف نوشتهشده و فقط از متخلف (مادهٔ ۲۳۰) |
| بهای حق انصراف | «هر طرف تا ساعت … روز … حق فسخ دارد و در این صورت …» | دقیقاً طبق همان شرط فسخ |
نکتهدر بیشتر قولنامههای خرید آپارتمان، بیعانه نخستین قسط ثمن معامله است. اگر قرارداد نقش آن را روشن نگفته، دادگاه نقش را از متن و قرائن همان قرارداد میفهمد؛ ادعای ضبط بیعانه بی شرط صریح، پشتوانهٔ سستی دارد.
بیعانه سرنوشتش را از نقشی میگیرد که قرارداد نوشته، ولی پیشپرداخت با فسخ یا اقاله به خریدار برمیگردد، ودیعهٔ اجاره پایان اجاره پس داده میشود و وجه التزام فقط از کسی گرفته میشود که همان تخلف نوشتهشده را کرده است. سه تای اول پیش از پایان معامله پرداخت میشوند؛ وجه التزام پولی نیست که از پیش داده شود، مبلغی است که قرارداد برای تخلف معین کرده و پس از تخلف مطالبه میشود.
| اصطلاح | چیست | اگر معامله به هم بخورد |
|---|---|---|
| بیعانه | مبلغ روز توافق اولیه؛ نقشش را قرارداد میگوید | بسته به نقشی که قرارداد نوشته |
| پیشپرداخت | بخشی از ثمن که پیش از روز سند پرداخت میشود | با فسخ یا اقاله به خریدار برمیگردد |
| ودیعهٔ اجاره (پول پیش، رهن) | مبلغی که مستأجر نزد موجر میگذارد و پایان اجاره پس میگیرد | برگشت یا کسرش طبق قرارداد اجاره |
| وجه التزام | مبلغ معین برای تخلف معین، نوشته در قرارداد | فقط از متخلف؛ دادگاه کم و زیادش نمیکند (مادهٔ ۲۳۰) |
| حق فسخ | اختیار برهم زدن قرارداد، از قانون یا از شرط | پرداخت بیعانه بهتنهایی حق فسخ نمیسازد |
یک واژه در قولنامه سرنوشت همان مبلغ را عوض میکند. مثال فرضی: خریدار ۵۰۰ میلیون تومان بیعانه داده و بی هیچ حق فسخی روز دفترخانه حاضر نشده است. نتیجه با سه نوشتهٔ متفاوت این است:
بیعانه با پشیمانی خریدار یا فروشنده خودبهخود ضبط یا دو برابر نمیشود: اگر قرارداد برای همان تخلف مبلغی ننوشته، بیعانه جزء ثمن میماند و طرف پشیمان همچنان به معامله ملزم است. مادهٔ ۲۱۹ قانون مدنی عقدی را که طبق قانون واقع شده «بین متعاملین و قائم مقام آنها لازمالاتباع» میداند، «مگر این که به رضای طرفین اقاله یا به علتقانونی فسخ شود».
| چه پیش آمده | سرنوشت بیعانه | مبنا |
|---|---|---|
| خریدار سر موعد در دفترخانه حاضر نشده و قرارداد برای همین تخلف مبلغی نوشته | همان مبلغ به فروشنده میرسد | شرط قرارداد، مادهٔ ۲۳۰ |
| خریدار پشیمان شده و قرارداد چیزی ننوشته | جزء ثمن میماند؛ فروشنده اجرای معامله یا خسارت ثابتشده را میخواهد | مواد ۲۱۹ و ۲۲۱ |
| فروشنده پشیمان شده | خریدار تنظیم سند را میخواهد؛ اگر حق فسخ دارد، بیعانه و وجه التزام نوشتهشده را | مادهٔ ۲۱۹ و شرط قرارداد |
| فروشنده روز دفترخانه حاضر نشد | بیعانه جزء ثمن میماند؛ خریدار تنظیم سند و وجه التزام تأخیرِ نوشتهشده را میخواهد | مواد ۲۱۹ و ۲۳۰ |
| فروشنده «دو برابر بیعانه» را پیشنهاد میدهد | اگر قرارداد همین را شرط کرده، حق انصراف است؛ وگرنه فقط پیشنهاد اقاله است | مادهٔ ۲۱۹ |
| حادثهای بیرون از اختیار هر دو، مثل توقیف ملک به حکم دادگاه، معامله را ناشدنی کرد | وجه التزام از کسی که تقصیر ندارد گرفته نمیشود؛ اگر معامله برهم بخورد، بیعانه به خریدار برمیگردد | مادهٔ ۲۲۹ |
| خریدار وام مسکن نگرفت | فقط اگر گرفتن وام شرط قرارداد بوده، راه برگشت پول باز است | شرط قرارداد |
باور رایج «فروشنده با دو برابر کردن بیعانه آزاد است» قاعدهٔ قانونی ندارد. خریداری که ملک را میخواهد میتواند پیشنهاد را نپذیرد و تنظیم سند را بخواهد؛ و خریداری که وامش جور نشده، اگر شرط وام را در قرارداد ننوشته، با همان قواعد پشیمانی روبهروست.
هشداراگر فروشنده پس از گرفتن بیعانه ملک را به نفر دوم فروخت، بیعانه فقط بخشی از مسئله است؛ حق خریدار اول در برابر فروش مال دیگری در ملک مستحقللغیر آمده است. پیش از پرداخت، مالکیت فروشنده را با استعلام سند ملک بسنجید.
در فسخ و بطلان، بیعانهای که جزء ثمن است به خریدار برمیگردد و در اقاله همان میشود که اقالهنامه مینویسد؛ وجه التزام در هر سه فقط از طرفی گرفته میشود که تخلف کرده است. فسخ یعنی یک طرف با حقی که قانون یا قرارداد داده معامله را برهم میزند؛ اقاله یعنی دو طرف با هم توافق میکنند؛ بطلان یعنی معامله از اول درست بسته نشده است.
نکتهقولنامهای که کد رهگیری قولنامه گرفته، پس از فسخ یا اقاله باید در همان بنگاه یا دفترخانه هم بسته شود تا قرارداد برهمخورده در سامانه باز نماند و برگشت بیعانه مدرک رسمی داشته باشد. اگر یکطرفه فسخ کردهاید، تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۱ قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول (۱۴۰۳) دعوای تنفیذ فسخ معاملهٔ ثبتشده را وقتی میشنود که «ظرف پانزده روز پس از اعمال حق فسخ» اظهارنامهٔ رسمی فرستاده و ظرف پانزده روز بعد دعوا طرح شود؛ کمخطرترین راه رعایت همین دو مهلت است.
استرداد بیعانه با خواندن بند قرارداد شروع میشود، نه با دادگاه. اگر حق با شماست و طرف مقابل پول را پس نمیدهد، این گامها را به ترتیب بروید:
جزء ثمن، وجه التزام یا بهای حق فسخ.
رسید بانکی، رسید امضاشده، پیامک بانک و هر نوشتهای که مبلغ و تاریخ را نشان دهد.
درخواست برگشت پول را کتبی و تاریخدار بفرستید؛ اظهارنامه از دفتر خدمات الکترونیک قضایی تاریخ اعلام را ثابت میکند. اگر قولنامه کد رهگیری دارد و آن را فسخ کردهاید، اظهارنامه را ظرف پانزده روز پس از فسخ بفرستید.
اگر دو طرف بر برهم زدن معامله توافق دارند، اقالهنامه را با مبلغ و تاریخ برگشت پول امضا کنید و در بنگاه یا دفترخانه ثبت کنید.
اگر پاسخی نیامد، دعوای استرداد وجه، و اگر قرارداد را فسخ کردهاید دعوای تنفیذ فسخ، از دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود؛ در قولنامهٔ دارای کد رهگیری، دعوای تنفیذ فسخ ظرف پانزده روز پس از اظهارنامه.
نکتهرسید بانکی ثابت میکند پولی رفته، نه اینکه آن پول چه نقشی داشته است. نقش را فقط نوشتهٔ قرارداد یا رسید شرحدار ثابت میکند؛ پس در شرح واریز هم بنویسید «بیعانهٔ قولنامهٔ مورخ …، جزء ثمن».
بیعانه در اجاره مبلغی است که مستأجر پیش از امضای قرارداد میدهد تا موجر خانه را به دیگری ندهد؛ ودیعه (پول پیش یا رهن) مبلغی است که با قرارداد اجاره پرداخت و در پایان اجاره پس گرفته میشود. بیعانهٔ رزرو تا قرارداد بسته نشده، ودیعه نیست.
بیعانهٔ اجاره قاعدهٔ جدایی ندارد و قواعد عمومی قرارداد بر آن حاکم است. اگر در رسید نوشته شده «بابت بخشی از ودیعه»، با امضای قرارداد جزء ودیعه میشود؛ اگر قرارداد بسته نشد، برگشتش به همان رسید بسته است. موجری که بی شرط نوشتهشده بیعانه را نگه میدارد، باید ثابت کند مستأجر تعهدی را شکسته و زیانی زده است (مادهٔ ۲۲۱).
قرارداد نهایی را با قرارداد اجارهٔ مسکن بنویسید و همین مبلغ را در بند ودیعه یا اجارهبها بیاورید تا دو بار حساب نشود.
در معاملههای ۱۴۰۵ تهران، به تجربهٔ مشاوران املاک (استعلام ملکدان، مهر ۱۴۰۵)، خریدار معمولاً ۴۰ تا ۵۰ درصد ثمن را روز قولنامه یا مبایعهنامه میپردازد و مالکان، بهویژه هنگام جهش دلار، ۶۰ تا ۷۰ درصد میخواهند. قانون درصدی برای بیعانه معین نکرده و این عدد عرف بازار است، نه عدد رسمی؛ بیعانهٔ کوچکی که چند روز پیش از قولنامه برای نگه داشتن ملک داده میشود، عدد عرفی منبعدار ندارد. مرحلههای بعدی پرداخت تا روز سند در مبایعهنامهٔ ملک آمده است.
| پرداخت روز قولنامه از ثمن ۱۰ میلیارد تومانی (مثال فرضی) | مبلغ روز قولنامه | مانده تا تحویل و سند |
|---|---|---|
| ۴۰ درصد (کف الگوی نزدیک به خریدار) | ۴ میلیارد تومان | ۶ میلیارد تومان |
| ۵۰ درصد (سقف الگوی نزدیک به خریدار) | ۵ میلیارد تومان | ۵ میلیارد تومان |
| ۷۰ درصد (سقف الگوی نزدیک به فروشنده) | ۷ میلیارد تومان | ۳ میلیارد تومان |
بهجای درصد، سه پرسش مبلغ درست را نشان میدهد: تا روز دفترخانه چقدر فاصله است، اگر یکی منصرف شد چه مبلغی از دست میرود، و آیا فروشنده با این پول بدهی یا رهن ملک را تسویه میکند. بیعانهٔ بزرگتر بی شرط ضبط، فروشنده را پای معامله نگه نمیدارد؛ آنچه او را نگه میدارد وجه التزام روزانهٔ تأخیر و فاصلهٔ کوتاه تا دفترخانه است.
بیعانهٔ خرید را به حساب بانکی خود فروشنده، یعنی مالکی که نامش در سند است، واریز کنید. واریز به حساب مشاور املاک یا شخص سوم فقط وقتی درست است که در قولنامه نام گیرنده و سمت او، مثلاً وکیل رسمی مالک، نوشته شده باشد.
بنگاه گیرندهٔ بیعانه نیست: طبق پاسخ رسمی اتحادیهٔ مشاوران املاک تهران، گرفتن بیعانه از طرفین قرارداد برای مشاور املاک ممنوع است. کمیسیون بنگاه هم حساب جداگانه دارد و با بیعانه یکی نیست؛ نرخ و زمان پرداختش را در کمیسیون خرید و فروش ملک ببینید.
بند بیعانه باید سه چیز را بی ابهام بگوید: مبلغ و تاریخ پرداخت، نقش پول، و سرنوشتش در انصراف هر طرف. یکی از سه متن را بسته به خواستتان در قولنامه یا مبایعهنامهٔ ملک بیاورید:
هشدارحق فسخ بی مدت معین، هم شرط و هم معامله را باطل میکند؛ مادهٔ ۴۰۱ قانون مدنی میگوید «اگر برای خیار شرط مدت نشده باشد هم شرط خیار و هم بیع باطل است». پس روز و ساعت پایان مهلت را بنویسید. جملهٔ کلی «اگر خریدار منصرف شود، بیعانه مال فروشنده است» هم ممکن است حق انصراف بیمدت خوانده شود؛ ضبط را به تخلف و تاریخ ببندید، مثل متن دوم.
رسید بیعانه هم همینها را دارد: نام و کد ملی پرداختکننده و گیرنده، نشانی و پلاک ثبتی ملک، مبلغ به عدد و حروف، تاریخ و روش پرداخت، و شمارهٔ همان بند قولنامه. قراردادساز قولنامهٔ ملکدان جای همهٔ اینها را در متن دارد.
پرسشهای رایج
بیعانه یعنی بخشی از پول که پیش از همهٔ آن داده میشود تا معامله قطعی شود. مثال: خانهای ۵ میلیارد تومانی را میخرید، روز قولنامه ۲ میلیارد تومان میدهید و ۳ میلیارد مانده را روز دفترخانه؛ آن ۲ میلیارد بیعانه است و از قیمت کم میشود.
«بیعانه» درست است و «بیانه» غلط رایج نوشتاری است. واژه از «بیع» به معنی خرید و فروش میآید و در لغتنامهٔ دهخدا به معنی پیشبها، یعنی پولی که برای نگه داشتن کالا پیش از پرداخت کامل بها داده میشود، آمده است. در قولنامه هم «بیعانه» بنویسید.
پرداخت بیعانه بی نوشته باطل نیست، چون عقد با هر چیزی که دلالت بر قصد کند محقق میشود (مادهٔ ۱۹۱ قانون مدنی)؛ ولی اثباتش سخت است. قانون الزام به ثبت رسمی معاملات (۱۴۰۳) هم «دعوای استرداد عوضین» را استثنا کرده؛ یعنی دعوای پس گرفتن پول شنیدنی است. پیش از پرداخت، رسید شرحدار بگیرید و قولنامه را با کد رهگیری ببندید.
نه، قانون مدنی مادهٔ جداگانهای با نام بیعانه ندارد. حکمش از قواعد عمومی قرارداد میآید: مادهٔ ۱۰ برای نفوذ شرطهای قرارداد، مادهٔ ۲۱۹ برای لازم بودن معامله، مادهٔ ۲۳۰ برای وجه التزام و مادهٔ ۲۸۳ برای اقاله. به همین دلیل نقش بیعانه را باید در خود قرارداد صریح نوشت.
قانون مدتی برای اعتبار بیعانه معین نکرده است؛ اعتبارش تا همان تاریخی است که قرارداد برای امضای قطعی یا روز دفترخانه نوشته است. اگر تاریخی نیامده، گذشت زمان بهتنهایی بیعانه را قابل ضبط نمیکند و هر طرف میتواند انجام معامله را بخواهد؛ پس روز نهایی را به تاریخ بنویسید.
پس ندادن بیعانهای که حق برگشتش ثابت است، دعوای حقوقی استرداد وجه است، نه جرم؛ بیعانهٔ جزء ثمن به مالکیت گیرنده رفته و نگه داشتنش خیانت در امانت نیست. فقط اگر پول بهعنوان امانت سپرده شده تا در حالت معینی پس داده شود، شکایت کیفری هم مطرح است. راهش اظهارنامه و بعد دعوای استرداد وجه است.
اگر فقط بیعانهٔ رزرو دادهاید و قرارداد اجاره امضا نشده، بیعانه را پس بخواهید و اگر رسید برای همین تخلف مبلغی شرط کرده، آن را هم. اگر قرارداد اجاره امضا شده بود، اجارهٔ دوم برای همان مدت معامله به مال دیگری است و طبق مادهٔ ۲۴۷ قانون مدنی بی اجازهٔ شما نافذ نیست.
اگر معلوم شود فروشنده مالک نیست، مادهٔ ۳۹۱ قانون مدنی میگوید «بایع باید ثمن مبیع را مسترد دارد»، پس بیعانه برمیگردد. اگر سند در رهن یا بازداشت است و قولنامه آزاد بودن آن را شرط کرده، تخلف از شرط حق فسخ میدهد و بیعانه با فسخ برمیگردد؛ پیش از پرداخت، سند را با استعلام سند ملک بسنجید.
واریز بانکی از حساب خودتان به حساب فروشنده بهترین مدرک است، چون تاریخ، مبلغ و گیرنده را ثبت میکند. چک هم شدنی است، ولی تا وصول نشده پرداخت حساب نمیشود؛ در قولنامه بنویسید پرداخت با چک «پس از وصول» انجامشده است. پول نقد را بی رسید امضاشده ندهید.
منبعها
بیشتر بخوانید
فسخ قولنامه کی ممکن است؟ با چند پرسش بله و نه حق فسخ خود را بسنجید؛ جدول خیارها، وجه التزام، فسخ با کد رهگیری و متن آمادهٔ اظهارنامه.
ثمن معامله یعنی بهای ملکی که خریدار میپردازد. فرق ثمن و مبیع و بیعانه، روش پرداخت، نپرداختن ثمن، اثبات، مطالبه و استرداد ثمن با مثال مبایعهنامه.
ابزار این صفحه
ملکدان ۹ محاسبهگر و ۸ قراردادساز رایگان دارد:همهٔ محاسبهگرهاهمهٔ قراردادها